جهان خواب و معنایی که به آن می دهیم

متن لایو برگزار شده در صفحه اینستاگرامی دکتر مهدی پورنامداری روان پزشک با موضوع خواب در تاریخ هشتم مهرماه 1405

نویسنده: دکتر مریم بهریان متخصص روان شناسی

پرسش گر : حوریه زینعلی روان شناس

تأثیر شرایط اجتماعی و بحران‌های روز بر خواب

پرسش: آیا بحران‌های این روزها و شرایط موجود در عصر کنونی بر کیفیت و کمیت خواب تأثیر گذاشته است؟ آیا شکایت‌های رایج این روزها درباره خواب را می‌توان فقط به مشکلات بیرونی نسبت داد؟

انسان موجودی زیستی، روان‌شناختی و جامعه‌شناختی است و حتی می‌توان گفت به امر ناشناخته و معناجو، یا به عبارتی، به امر معنوی نیز وابسته است بنابراین، در بروز سمپتوم‌ها یا به عبارتی اختلالات، علاوه بر عوامل زیستی و روان‌شناختی، عوامل مرتبط با شرایط اجتماعی و فرهنگی نیز تأثیرگذار هستند. اما رویکرد تحلیلی، برخلاف رویکردهای زیستی یا شناختی ـ رفتاری، شکایت بیمار از مشکلات خواب را، حتی اگر ناشی از عوامل بیرونی باشد، صرفاً به عوامل بیرونی نسبت نمی‌دهد.

بلکه با فراهم کردن شرایط مناسب برای صحبت کردن مراجع، این فرصت را به او می‌دهد تا علت اصلی ایجاد اختلال را پیدا کند. در واقع، از منظر رویکرد تحلیلی نمی‌توان شکایت فرد را همیشه به‌عنوان علت واقعی مشکل در نظر گرفت ممکن است پشت این علت، عوامل پنهان دیگری نیز وجود داشته باشد. برای مثال، فردی را در نظر بگیرید که با این شکایت مراجعه می‌کند که یک سال است دچار بی‌خوابی شده است خودش تصور می‌کند بی‌خوابی او با شرایط جنگی مرتبط است و می‌گوید با اینکه در ایران زندگی نمی‌کند و مستقیماً با فضای جنگی سر و کار ندارد، اخبار به‌شدت او را مضطرب کرده و تصور می‌کند علت بی‌خوابی‌اش عوامل بیرونی است.

در رویکردهای غیرتحلیلی ممکن است درمانگر تنها به شکایت بیمار توجه کند و تمرکز درمانی را بر اصلاح خطاهای شناختی، مانند فاجعه‌سازی، تعمیم، تفکر همه یا هیچ، پیشگویی و مواردی از این دست بگذارد یا از روش‌های آرام‌سازی برای کاهش اضطراب و کمک به بهبود خواب استفاده کند.

اگرچه این روش‌ها می‌توانند کمک‌کننده باشند، اما رویکرد تحلیلی کمی عمیق‌تر می‌شود و با دنبال کردن زنجیره کلامی فرد، علت را در لایه‌های عمیق‌تر روان جست‌وجو می‌کند. با دنبال کردن چنین زنجیره‌ای، معمولاً میان فضای بیرونی، فضای درونی و حتی امر ناشناخته و پنهان ارتباط برقرار می‌شود.

برای مثال، در مورد این فرد ممکن است جنگ فقط یک عامل بیرونی که نتیجه کشمکش قدرت عده‌ای خاص است نباشد، بلکه کاملاً با تجربیات فردی او سازگار باشد؛ تا جایی که جنگ در این مورد خاص برای فرد یادآور جنگ‌های والدینی، اخبار دروغینی باشد که از سوی خانواده دریافت کرده و موجب شکل‌گیری یک مدل بی‌اعتمادی به دیگری شده است. بنابراین، در مورد این فرد می‌بینیم که خود بحران و جنگ در شکل‌گیری بی‌خوابی نقش چندانی نداشته است؛ بلکه معنایی که فرد به جنگ می‌دهد، او را به این اندازه مضطرب کرده و تا جایی پیش برده است که خواب را پس بزند. چرا که در تصور او، اگر بخوابد ممکن است مانند دوران کودکی، جنگی سخت‌تر شکل بگیرد، یا دوباره اخبار جعلی و دروغ بیشتری ساخته شود، یا او در بی‌خبری و ناامنی، والدینش را از دست بدهد. بنابراین، درست است که یک اتفاق مشابه، مانند جنگ، مشکلات اقتصادی یا بحران‌های اقلیمی، در بیرون اتفاق می‌افتد؛ اما در همه افراد مشکلات روان‌شناختی مشابهی ایجاد نمی‌کند این موضوع به دلیل تفاوت‌های فردی و روان‌شناختی است که با صحبت کردن و ردیابی تاریخچه شخصی و خانوادگی فرد می‌توان به آن پی برد. خواب؛ دریچه‌ای برای شناخت فرد پرسش: بنابراین، فرایند خواب، چه از نظر کیفی و چه از نظر کمی، می‌تواند در شناخت فرد کمک‌کننده باشد؟

پاسخ: بله، خواب امر مهمی محسوب می‌شود در یونان باستان خدای خواب داشته‌ایم و در فرهنگ خودمان نیز خواب را برادر مرگ می‌نامند دلیل این نام‌گذاری چیست؟ به این دلیل که شباهت‌های ساختاری میان خواب و مرگ وجود دارد. در طول روز و در زمان بیداری، معمولاً افراد در چارچوب و نظم خاصی قرار دارند از قوانین مشخصی پیروی می‌کنند و برای آینده برنامه‌ریزی دارند کمتر به موضوعات غریب و نامعمول فکر می‌کنند و بیشتر در جست‌وجوی شباهت هستند. اما به محض اینکه از هیاهوی روز کاسته می‌شود و فرد به سمت تنهایی و فضایی دور از دیگری و قوانین مشخص می‌رود، ممکن است افکار عجیب و غریب به سراغش بیاید که خواب و آرامش او را بر هم بزند.

بعضی افراد از غروب خورشید و حال‌وهوای حزن‌آلودی که دارد شکایت می‌کنند و می‌گویند: «نمی‌دانیم چرا نزدیک خواب که می‌شود، مثل روزهای جمعه غم غربت ما را می‌گیرد» اضطراب و حزن باعث می‌شود نتوانند بخوابند.

این وضعیت غریب و مبهم، همان حالت مشابهی است که مرگ دارد هیچ انسانی از دنیای پس از مرگ خبر نیاورده است؛ همان‌گونه که خیام نیز می‌گوید، از رفتگان این راه دراز، بازآمده‌ای نیست که به ما بگوید راز و اسرار دنیای پس از مرگ چیست؟ بنابراین، وجه اشتراک خواب و مرگ می‌تواند رازآلودگی و اسرارآمیز بودن آن‌ها باشد!

اما عده‌ای طاقت امر غریب و متفاوت را، که هم در خواب و دنیای اسرارآمیز رؤیاها وجود دارد و هم در مرگ، ندارند.

این افراد که معمولاً ساختاری وسواس‌گونه دارند، عادت دارند طبق پروتکل‌ها عمل کنند و در جاده‌ای علامت‌گذاری‌شده قدم بردارند هرگونه دوراهی، جاده بدون نام‌ونشان یا امر متفاوت، آن‌ها را به هم می‌ریزد.

ممکن است از قاعده انتزاع پیروی کنند و عادت به دسته‌بندی کردن وقایع و انسان‌ها داشته باشند برای مثال، همه مشکلات بیرونی را به یک علت خاص مربوط کنند، به‌سرعت نتیجه بگیرند و علاقه‌ای به کشف و ورود به امر متفاوت نداشته باشند چنین ساختارهایی ممکن است در به خواب رفتن و از خواب بیدار شدن مشکل داشته باشند سر ساعت مشخصی از خواب بیدار شوند و در ساعت مشخصی به خواب بروند و با کوچک‌ترین تغییر و تفاوت ایجادشده در زندگی و نظمی که برای خودشان ایجاد کرده‌اند، خواب آن‌ها نیز، چه از نظر کیفی و چه از نظر کمی، به هم بریزد.

در چنین وضعیتی، بدن مانند یک عامل اخطاردهنده وارد می‌شود و به فرد هشدار می‌دهد: «تو می‌خواهی همه‌چیز را کنترل کنی اما این حد از کنترل‌گری ممکن است در فضای روز کارکرد داشته باشد؛ زمانی که به فضای شب نزدیک می‌شوی، این بخش‌ها از کار می‌افتند و عوامل ناشناخته دیگری بروز پیدا می‌کنند.»

بسته به اینکه فرد چقدر مشتاق باشد تا با این تفاوت‌ها ارتباط بگیرد، ارتباط با خواب و حتی امر غریبی مانند مرگ نیز حاصل می‌شود پرسش: آیا برای اختلالات خواب می‌توان نسخه‌ای واحد تجویز کرد؟

پاسخ: بنابراین، به نظر می‌رسد نمی‌توان برای افرادی که دچار مشکلات خواب هستند نسخه واحدی تجویز کرد؟ بله همان‌طور که گفتم، رویکردهای زیستی یا شناختی ممکن است پروتکل‌های مشخصی برای درمان بی‌خوابی داشته باشند.

برای نمونه، رویکرد زیستی از راه‌اندازهای سروتونینی یا دوپامینی استفاده می‌کند یا ممکن است هورمون ملاتونین تجویز کند اگرچه این رویکردها در جای خود می‌توانند تأثیرگذار و کمک‌کننده باشند، اما طبق دیدگاه روش تحلیلی، اتفاقاً مشکلات مربوط به خواب می‌توانند به شناخت دنیای درون و حتی بخش‌های رازآلود و کشف‌نشده دنیای بیرونی کمک کنند.

این فرایند می‌تواند باعث شود انسان از نگاه کلی داشتن به امور و تمایز قائل نشدن میان پدیده‌ها فاصله بگیرد. اگرچه خودِ کل‌نگر بودن و انتزاع میان پدیده‌ها برای نظم‌بخشی و ساده‌سازی امور به وجود آمده است، اما جزئی‌بین شدن و کشف ارتباطات می‌تواند سخت و پیچیده باشد بااین‌حال، حل مسئله را عمیق‌تر و ماندگارتر می‌کند و می‌تواند در سایر امور فردی و اجتماعی نیز تحول ایجاد کند.

پرخوابی و خواب ماندن؛ وقتی بدن سخن می‌گوید

پرسش: در مورد افرادی که از پرخوابی یا خواب ماندن شکایت دارند چه نظری دارید و دیدگاه تحلیلی چه راهکاری را پیشنهاد می‌کند؟ پاسخ :خب، این موضوع هم می‌تواند علت‌های مختلفی داشته باشد معمولاً بدن انسان یکپارچه نیست و در سطح روانی نیز از یک لایه تشکیل نشده است. بنابراین باید ببینیم فرد وقتی شکایت خود را مطرح می‌کند، در تداعی‌های بعدی چه کلماتی را به خاطر می‌آورد تا علت اصلی کشف شود. در واقع، بدن با این علامت می‌خواهد چیزی را بگوید که کلام نتوانسته بر زبان بیاورد.

برای نمونه، فردی که به‌شدت وابسته به مادر است، از نظر روانی در زمان گذشته تثبیت شده و هنوز اضطراب جدایی دارد، اما در ظاهر بالغ شده و سر کار هم می‌رود ممکن است کار یا افراد نزدیک، مانند دوست، همکار یا همسر را جایگزین مادر کرده باشد. چنین فردی وقتی یک عامل بیرونی مانند طلاق، ترک کار یا از دست دادن دوست را تجربه می‌کند، ممکن است دچار بازگشت به زمان گذشته شود و همان خاطره از دست دادن مادر برایش تداعی شود در چنین وضعیتی، خواب می‌تواند رفتن دوباره به آغوش مادر باشد.

یا فردی را تصور کنید که در ناخودآگاه با مرجع قدرت و والدی که همیشه در موضع حاکم و دستوردهنده قرار دارد مشکل دارد، اما بخشی از او نیز از اخراج و طرد شدن وحشت دارد یا به دلیل علاقه به جایگاه والد نمی‌تواند بالغانه اعتراض خود را اعلام کند یا هزینه آن را بپردازد.

در این وضعیت، بدن او بدون اینکه خودش متوجه باشد، دست به کار می‌شود مثلاً ساعت هشت صبح جلسه مهم کاری دارد، اما خواب می‌ماند خودش هم متعجب می‌شود و با ناراحتی می‌گوید: «ساعت زنگ نخورد» یا «چقدر عجیب است که من خواب مانده‌ام.»

در چنین حالتی باید به آن بخش از روان خود که با مرجع اقتدار، که احتمالاً جایگزین پدر و مادر شده است، اجازه دهد در فضای درمان صحبت کند و در نهایت انتخاب درست‌تری داشته باشد و بتواند تصمیم بگیرد.

یا در حالت دیگری، فردی که نمی‌تواند صبح زود بیدار شود یا بعدازظهرها بدون هیچ دلیل مشخصی به خواب می‌رود، ممکن است به یاد بیاورد که در جنگ‌های خانوادگی و نزاع‌های والدینی، خواب مکان امنی برای پناه بردن بوده است.

او به دلیل اینکه نمی‌توانسته از آن فضای دردناک خارج شود، به خواب یا رؤیاپردازی پناه می‌برده تا از دنیای واقعی که در آن یتیم شدن، جنگ و ناکامی وجود دارد، فرار کند.

علت این انتخاب ممکن است دلایل گوناگونی داشته باشد؛ مثلاً پیام‌های متناقضی که از خانواده دریافت می‌کرده است مادر و پدر در رفتار و عمل جنگ و دعوا راه می‌انداختند، اما در کلام هرگونه ناکامی و بحران را رد کرده و غیرواقعی می‌دانستند.

بیدار شدن‌های مکرر، کابوس و خواب‌گردی؛ معنای پنهان علائم پرسش: بعضی افراد از این شکایت دارند که نیمه‌شب بارها از خواب می‌پرند، کابوس می‌بینند، در خواب راه می‌روند و حتی دچار تنگی نفس می‌شوند از منظر دیدگاه تحلیلی درباره این افراد چه نظری دارید؟

پاسخ: باز هم نمی‌شود علت مشخصی را بیان کرد از دیدگاه زیستی، خط درمانی مشخصی برای بیماری‌هایی مانند آپنه انسدادی یا نارکولپسی وجود دارد اما از منظر رویکردهایی که به تداعی آزاد و تحلیل رؤیا وابسته‌اند، باید علت را در صحبت‌های فرد پیدا کرد. در گذشته، بیماری خواب را به بختک یا موجود افسانه‌ای مانند «آل» نسبت می‌دادند همان‌طور که در مورد پدیده چشم‌زخم یا تأثیر ستاره‌ها و ماه بر خواب نیز برخی باورها و روایت‌ها وجود دارد، باید دید این امر بیرونی که خواب را بر هم می‌زند، در دنیای پدیدارشناختی فرد نیز چه داستانی دارد.

برای مثال، فردی که نیمه‌شب، سر ساعت مشخصی از خواب می‌پرید، در تداعی‌هایش به یاد آورد که در کودکی و نوجوانی معمولاً ساعت چهار صبح با دادوفریادهای پدر سخت‌گیرش بیدار می‌شده که باید فرایض دینی را به جا بیاوری، درس بخوانی یا حتی درباره کارهای بدی که کرده‌ای توضیح بدهی. با اینکه آن فرد در همان اوایل جوانی از خانه پدری بیرون آمده بود و بیشتر از سه یا چهار دهه از آن زمان می‌گذشت، اما روان هنوز چیزی را در گذشته جا گذاشته بود خواب و رؤیا بهترین فضا بود برای اینکه این مسئله جا‌مانده در گذشته بازیابی و حل‌وفصل شود.

رؤیا؛ شاهراهی به سوی ناخودآگاه

پرسش :به رؤیا اشاره کردید پس رؤیاها هم نقش مهمی در خودکاوی و پیدا کردن علت و درمان مشکلات مربوط به خواب دارند؟

پاسخ :بله زیگموند فروید، رؤیا را شاهراهی به سوی ناخودآگاهی می‌دانست و باور داشت که با ورود به جهان اسرارآمیز خواب و رؤیا می‌توان به وادی غریب و خلأ نامتناهی ناخودآگاهی قدم گذاشت.

در فردی که رؤیاهای آزاردهنده و آشفته‌کننده خواب به سراغش می‌آیند، معمولاً فرد رؤیا را فراموش نمی‌کند این خواب‌های آزاردهنده می‌توانند اطلاعات دست‌اول و کمک‌کننده‌ای درباره فرد بدهند.

بعضی اوقات، رؤیاها حتی تاب بازنمایی بخش‌های سرکوب‌شده و پذیرفته‌نشده فرد را ندارند و ممکن است فرد در نقطه‌ای بیدار شود تا روان دچار ازهم‌گسیختگی نشود. این‌ها همه به متناقض بودن انسان و پیچیدگی وجود انسان مربوط می‌شود؛ چنانچه فردی تاب بیاورد و مشتاق باشد تا با امر متفاوت ارتباط بگیرد، دچار تحول خواهد شد و زندگی نیز برای او و اطرافیانش لذت‌بخش‌تر خواهد بود.

زمان، خواب و مواجهه با جهان ناشناخته

پرسش :بنابراین، درمان اختلالات خواب با چنین رویکردی امر آسانی هم نیست و ممکن است بعضی از افراد انتخابشان این روش نباشد؟ پاسخ :بله، دقیقاً بسته به اینکه مراجع تا چه اندازه مشتاق باشد تا به جهان ناشناخته و امر بی‌کران سرک بکشد و یاد بگیرد، این روش کارآمدتر و مفیدتر خواهد بود. یکی از «دیگری‌های واقعی» که در خواب خودش را نشان می‌دهد، زمان است زمان به‌عنوان دیگری واقعی عمل می‌کند و بازتابی از حقیقت است. در خواب، زمان دچار تغییر می‌شود برای مثال، فردی را در نظر بگیرید که زمان را فقط به شکل تک‌بعدی آن می‌بیند؛ به این معنا که زمان را در وضعیت رو به جلو تصور می‌کند. برای او زمان حالتی است که می‌گوید: «فقط به فکر آینده باش، به گذشته فکر نکن گذشته وجود ندارد موفق باش و بیشتر انباشت کن.»

این فرد با شکایت بی‌خوابی مراجعه می‌کند و می‌گوید: «هر کاری می‌کنم نمی‌توانم بخوابم» گویی کسی در درون او می‌گوید: «نخواب، وقتت را هدر نده وقت طلاست.» خب، چنین فردی زمان را تحریف می‌کند و نمی‌تواند این پدیده را در جایگاه واقعی خودش ببیند.

زمان فقط به آینده اشاره ندارد زمان رو به عقب نیز حرکت می‌کند و حتی ممکن است جهت مشخصی هم نداشته باشد. رفتگان و اتفاقاتی که در گذشته رخ داده‌اند، اگرچه به شکل عینی و قابل لمس وجود ندارند، اما تأثیرشان در زمان حال و آینده باقی مانده است. از طرف دیگر، بخش اعظم این جهان ناشناخته است و زبان نتوانسته آن را قابل درک و کلام کند.

فردی که نمی‌تواند بخوابد و نگران از دست رفتن است، گویی نمی‌خواهد به عقب برگردد تا با سفر در زمان، تجربیات دیگری را نیز کسب کرده و با دیگری ارتباط بگیرد. چون در خواب، زمان وضعیت خطی و اربابی خودش را از دست می‌دهد و ارتباط با فضاها و زمان‌های متفاوت برقرار می‌شود.

چنین فردی نمی‌خواهد چیزی را از دست بدهد و برای ورود اطلاعات متفاوت و جدید، راه باز کند و فاصله ایجاد کند.