کمال‌گرایی انسانی و کمال‌گرایی غیرانسانی

متن جلسه اول لایو اینستاگرامی کمال‌گرایی انسانی و کمال‌گرایی غیرانسانی تداعی آزاد مریم بهریان، متخصص روان‌شناسی، و حوریه زینعلی، روان‌شناس محل برگزاری: صفحه اینستاگرامی دکتر مهدی پورنامداری، روان‌پزشک تاریخ برگزاری: ۷ آبان ۱۴۰۵

مقدمه

وقتی از کمال‌گرایی صحبت می‌کنیم، معمولاً به فردی فکر می‌کنیم که می‌خواهد همه‌چیز را درست انجام دهد، اشتباه نکند و همواره بهترین نسخه از خود باشد اما آیا مسئله کمال‌گرایی صرفاً میل به بهتر بودن است؟ یا گاهی مسئله این است که انسان نمی‌تواند آن چیزی را که اکنون هست، تحمل کند؟

در این گفت‌وگو ، مریم بهریان و روحیه زینعلی به بررسی تفاوت میان کمال‌گرایی انسانی و کمال‌گرایی غیرانسانی می‌پردازند؛ مفهومی که از خلال آن می‌توان رابطه انسان با نقص، کمبود، رنج، زبان، دیگری و حتی فناوری‌های نوظهوری مانند هوش مصنوعی را از منظری متفاوت بررسی کرد.

کمال‌گرایی انسانی چه تفاوتی با کمال‌گرایی رایج دارد؟ حوریه زینعلی: وقتی از کمال‌گرایی حرف می‌زنیم، معمولاً به آدمی فکر می‌کنیم که می‌خواهد همه‌چیز را درست انجام دهد، اشتباه نکند و بهترین نسخه خودش باشد اما آیا واقعاً مسئله کمال‌گرایی، میل به بهتر بودن است و چه فرقی در میل به بهتر شدن در انسان‌ها و دیگر موجودات وجود دارد.

مریم بهریان: یکی از ویژگی‌های انسانی، میل به بهتر شدن و تغییر است؛ اما این میل لزوماً تنها ویژگی انسان نیست برخلاف موجودات غیرانسانی که کمال در آن‌ها معنایی مشخص و از پیش تعیین‌شده دارد، انسان با مسیری قطعی و از پیش تعریف‌شده مواجه نیست و تا حدی می‌تواند اهداف و برنامه‎های کمال طلبانه خود را کنترل کند. البته تا حدودی تا زمانی که انسان در مرحله اجتماعی‌شدن قرار دارد، برنامه و نظم مشخصی برای او وجود دارد اما از جایی به بعد، وقتی با پیچیدگی‌ها، تناقض‌ها و پرسش‌های بی‌پایان و بی‌پاسخ درباره جهان بیرون و درون خود مواجه می‌شود، دیگر نمی‌تواند ، در برابر اراده و نظم بیرونی، همانند گذشته مطیع باشد و حوادث جدید پیش بینی نشده هم که خارج از کنترل او قرار دارند این اهداف را تحت شعاع قرار می‌دهد.

جایی از زندگی هم ممکن است انسان بخواهد بداند چه کسی است و از کجا آمده و به کجا می‌رود و کمال را در قبل از پیدایش و بعد از پیدایش خودش و همچنین فردیت خودش هم جست‌وجو می‌کند. به همین دلیل، نقشه سعادت و مسیری که نظم بیرونی برای او طراحی کرده است، از مقطعی به بعد کارایی اش کم می شود. ؛ زیرا این نقشه ها معمولاً فردیت انسان را در نظر نمی‌گیرد و برای بسیاری از پرسش‌های بنیادین او پاسخی ندارد.

در چنین شرایطی، انسان با شکل متفاوتی از کمال‌خواهی مواجه می‌شود که با کمال‌گرایی رایج تفاوت دارد و می‌توان آن را نوعی کمال‌گرایی انسانی‌تر دانست.

حوریه زینعلی: آیا منظورتان از کمال‌گرایی انسانی این است که مدلی از میل به بهتر شدن و کمال‌طلبی که در بسیاری از افراد وجود دارد، ممکن است اساساً انسانی نباشد؟

مریم بهریان: برای پاسخ به این پرسش، کافی است به پرندگان، حشرات و سایر موجودات نگاه کنیم میلیون‌ها سال از پیدایش مورچه‌ها می‌گذرد، اما آن‌ها همچنان همان مورچه‌هایی هستند که میلیون‌ها سال پیش بوده‌اند نه تغییر بنیادینی در ساختار بدنی آن‌ها اتفاق افتاده، نه توانسته‌اند چیزهای زیادی تولید کنند و اگر هم ساخته اند بسیار کم بوده است و تاثیری که بر محیط بیرونی گذاشته اند، خیلی کم بوده است. یک دلیل مهم اش این است که آن ها نمی توانند دانش جدید را که در اثر تجربه به دست می آورند، ثبت کنند و به نسل بعدی منتقل کنند. نماد سازی، مکتوب کردن و ثبت کردن دانش ، ویژگی انسانی است که کمال گرایی را در آن ها متفاوت کرده و یکی از اهداف اش هم انتقال دانش به نسل های دیگر است. با این حال حیوانات از نظر بدنی اطلاعات را دریافت می‌کنند و این که چگونه حقیقت جهان را دریافت می‌کنند و در چه مرحله ای از کمال قرار دارند، مشخص نیست و من اطلاعی درباره‌اش ندارم و شاید نیازمند، تحقیقات بیشتری باشد.

برای همین این حرف هایی هم که من می زنم تداعی است و از ذهن ناکامل انسانی می‌آید این که واقعا در دنیای درون دیگری چه می‌گذرد، خودش همان فضای ناشناخته ای است که نیازمند تحقیق است. اما فکر می‌کنم باید به خودمان این اجازه را بدهیم تا در کنار تلاش برای فهم و تحقیق از فرضیات جدید و احتمالاتی که در جهان ناشناخته وجود دارد، صحبت کنیم. بنابراین می‌توان گفت، از لحظه تولد در مسیری مشخص به سمت کمال حرکت می‌کنند؛ رشد می‌کنند، تولیدمثل دارند، کلونی تشکیل می‌دهند و تا زمان نابودی از خود مراقبت می‌کنند. مشابه چنین الگویی را در زندگی انسان نیز می‌بینیم از همان لحظه شکل‌گیری جنین در رحم مادر، برنامه مشخصی برای مراقبت از او وجود دارد نظارت‌های پزشکی و مراقبت‌های مختلف انجام می‌شود تا از بروز آسیب‌ها و اختلالات احتمالی جلوگیری شود. پس از تولد نیز، در شرایط طبیعی، بسیاری از برنامه‌ها و مراقبت‌ها با این هدف طراحی شده‌اند که نقص‌ها، رنج‌ها و مواجهه کودک با شرایط غیرعادی کنترل شوند. در حوزه آموزش، زندگی اجتماعی و حتی آینده اقتصادی کودک نیز برنامه‌هایی وجود دارد بسیاری از والدین و ساختارهای اجتماعی تلاش می‌کنند برای کودک هدف‌گذاری کنند تا او در مسیری حرکت کند که با منافع فردی و جمعی هماهنگ باشد. تا این مرحله، با نوعی کمال‌گرایی غیرانسانی مواجه هستیم؛ الگویی که در مسیری از پیش مشخص‌شده حرکت می‌کند و می‌کوشد هر عامل مداخله‌گر یا برهم‌زننده نظم را از میان بردارد تا انسان به همان چیزی تبدیل شود که والدین و نظم اجتماعی از او انتظار دارند.

اما اگر بخواهیم نوعی کمال‌گرایی را تعریف کنیم که مختص انسان باشد، آن‌گاه باید از زاویه دیگری به مسئله نگاه کنیم.

رابطه انسان با نقص و کمبود حوریه زینعلی: یعنی رابطه انسان با ناشناخته‌ها نقص نیز می‌تواند نوعی کمال محسوب شود؛ به‌گونه‌ای که آن را یکی از ویژگی‌های انسانی بدانیم؟ درحالی‌که نقص و کمبود معمولاً ناخوشایند تلقی می‌شوند و ما تلاش می‌کنیم آن‌ها را از بین ببریم.

مریم بهریان: کمبود از همان لحظه تولد خود را در زندگی انسان نشان می‌دهد برای مثال، نوزادی را در نظر بگیرید که گرسنه است و برای رفع گرسنگی به غذا نیاز در این مرحله، گویی با نوعی کمال‌گرایی غیرانسانی مواجه هستیم؛ زیرا نوزاد هنوز نمی‌تواند با احساس کمبود خود ارتباطی زبانی و فکری برقرار کند او منتظر می‌ماند تا نظم بیرونی به این نیاز پاسخ دهد. حالا این سطح از حرکت به سمت بهتر شدن و پر کردن را با کمال گرایی مراحل بالاتر زندگی مقایسه کنید. در یک فرد 40-50 ساله، انتظار می‌رود، حرکت به سمت کمال، تنها برای رفع نیازهای فردی خودش نباشد، در این مرحله رشدی، فرد با در نظر گرفتن دیگری، نقص ها ،ناشناخته و احتمال ها با کمال رابطه می‌گیرد و مثلا کمال را در تولید، انتقال یا حفظ منابع برای نسل بعدی ، یافتن حقیقت یا حتی شکستن ساختارهای موجود ببیند . که این موضوع ممکن است، حتی بر خلاف کمال گرایی رایج و رفع نقص ها حرکت کند اما یک کمال گرایی اخلاقی و انسانی است و در سطوح بالای کمال گرایی قرار دارد. در حالی که برای کسی که در مرحله رشدی پایین تری قرار دارد کمال ممکن است در رفع نواقص ظاهری یا شاگرد اول بودن تعریف شود. همان سطوح اولیه اخلاق که با دختر خوب پسرخوب، تعریف می‌شود. به خاطر این که کودک، به‌تدریج، زمانی که مادر از او فاصله می‌گیرد و کودک دیگر مانند برخی موجودات، دسترسی مستقیم و بی‌واسطه به طبیعت ندارد، برای برقراری ارتباط با محیط بیرون به واسطه و میانجی نیاز پیدا می‌کند.

اینجاست که زبان وارد میدان می‌شود؛ زبانی که یکی از ویژگی‌های بنیادین انسان است.

کودک در ابتدا، به دلیل رابطه‌ای که با کمبود خود برقرار کرده است، از کلمات استفاده می‌کند تا از محیط اطرافش پاسخی دریافت کند بنابراین، کمبود در اینجا اهمیت پیدا می‌کند.

اگر مادر همواره حضور داشته باشد و تمام نیازهای کودک را بلافاصله برطرف کند، ممکن است کودک فرصتی برای تجربه کمبود، تولید کلام و شکل‌گیری برخی ظرفیت‌های انسانی پیدا نکند.

در چنین شرایطی، رشد جسمانی و زیستی او ادامه خواهد داشت، اما از منظر برخی ویژگی‌های دیگر انسانی، امکان رشد و تولید محدود می‌شود.

حوریه زینعلی: پس مسئله صرفاً پذیرفتن نقص نیست؛ بلکه مسئله این است که بتوانیم با کمبود خود ارتباط برقرار کنیم و آن را از طریق زبان خودمان بیان کنیم در این صورت، با تجربه‌ای انسانی مواجه خواهیم بود. اما اگر بخواهیم نقص را انکار کنیم، تسلیم آن شویم یا تصور کنیم دیگری بهتر از خودمان می‌تواند کمبود ما را بفهمد، ممکن است وارد نوعی مسیر تحول غیرانسانی شویم؟

مریم بهریان: بله در اینجا دوباره به مسئله رابطه با کمبود و پاسخ دیگری بازمی‌گردیم. کودکی را تصور کنید که کمبود، درد یا نقصی را در بدن خود تجربه می‌کند و ممکن است در پی آن احساسات مختلفی نیز داشته باشد برای مثال، احساس کند چیزی کم دارد، از تنها ماندن بترسد یا از این‌که دیگری او را مسخره کند، شرم داشته باشد. در مواجهه با این وضعیت، سه حالت ممکن است اتفاق بیفتد:

در حالت اول، مادر یا مراقب، پیش از آن‌که کودک فرصت پیدا کند احساسات خود را تجربه کند و با بدن و نقص‌هایش ارتباط برقرار کند، به‌سرعت به نیازهای او پاسخ می‌دهد یا تلاش می‌کند آن‌ها را اصلاح کند. گویی توان تحمل مواجهه کودک با ناکامی، اضطراب و ناامنی را ندارد؛ چراکه کودک ممکن است آینه‌ای از کمبودهای خود مادر یا اطرافیانش باشد. در حالت دوم، مادر یا مراقب آن‌قدر نسبت به کمبودهای کودک بی‌توجه است که کودک ناچار می‌شود تلاش زیادی برای انتقال دنیای متفاوت درونی خود به اطرافیان انجام دهد تا بتواند نوعی سازگاری و ارتباط ایجاد کند.

اما در حالت سوم، مادر در زمان و موقعیت مناسب حضور پیدا می‌کند، بدون آن‌که بیش از اندازه مداخله کند در موقعیت‌هایی نیز صبوری و سکوت می‌کند تا کودک بتواند کمبودهای خود را ببیند، آن‌ها را تجربه کند و از بدن به کلام و سپس به محیط بیرون پل بزند؛ به‌گونه‌ای که بتواند درباره تجربه‌های درونی خود به شکلی نمادین صحبت کند.

اینجاست که نوعی کمال انسانی شکل می‌گیرد؛ زیرا ما با شکل‌های متفاوتی از تبدیل بدن ناکامل به کلام مواجه می‌شویم این فرایند حتی می‌تواند بخش‌هایی از واقعیت هستی را که هنوز به کلام درنیامده‌اند، آشکار کند؛ کاری که هیچ موجودی به‌جز انسان قادر به انجام آن نیست. خیلی وقت ها، والدین به ظاهر کامل و قدرتمند که در تلاش هستند، بهترین شرایط را برای فرزند خود فراهم کنند و هیچ وقت از ضعف ها و نقص هایشان برای فرزندان شان نمی گویند، افرادی را تربیت می‌کنند که به شدت در امور تحصیلی، کاری، اقتصادی و حتی اجتماعی، عملکرد بالایی دارند، اما داری سمپتوم هم هستند. مخصوصا علایم سایکو سوماتیک.. برای نمونه فرزندی که در چنین خانواده ای بزرگ می‌شود، از طریق ارتباط تنانه با والدینش، آن بخش مسئله دار را هم درک کرده و حتی در روان و بدن خودش هم با آن همانند سازی کرده است اما چون هیچ وقت درباره این بخش ها صحبت نشده و خودش هم درباره آن صحبت نکرده است، ممکن است آن ها را به صورت بدنی نشان دهد. مثلا بخشی از بدن خودش را زخم کند، یا دچار بیماری خود ایمنی شود. در این حالت بدن در حال نماد سازی همان بخش کلام نشده والدین است که کودک آن را خارج از مسیر کمال می داند.

از طرفی انسان به دلیل این که زبانمند است و تفکر دارد، مدام سؤال می‌کند، شک می‌کند، خواسته دارد و برای رفع کمبودهای خود به کشف محیط پیرامونش می‌پردازد همین شیوه نگاه کردن باعث می‌شود بتواند جهان را به شکل‌های مختلفی که به حقیقت نزدیک تر است، بفهمد و ترجمه کند.

اینجاست که مفاهیمی مانند اختیار و جبر نیز معنا پیدا می‌کنند. در مقابل، در الگوی غیرانسانی ممکن است نقص‌ها به‌عنوان زشتی و اموری تلقی شوند که باید نابود شوند برای مثال، کودکی را تصور کنید که درباره یک واقعیت درونی، مانند کمبود خود، صحبت می‌کند، اما مادر به‌سرعت تلاش می‌کند آن را برطرف کند یا به او می‌گوید نباید درباره چنین موضوعات زشتی صحبت کند. در این شرایط، ارتباط برقرار کردن با کمبود جای خود را به فرار از آن یا جبرانش می‌دهد.

حوریه زینعلی: فرار از کمبود؛ آیا هر نوع پیشرفتی به معنای رشد انسانی است؟ فرار از کمبود به چه شکلی اتفاق می‌افتد؟ آیا چنین رویکردی حتی می‌تواند باعث پیشرفت شود؟

مریم بهریان: فکر می‌کنم، در الگوی غیرانسانی، فاصله گرفتن از یک خلأ، کمبود یا امر ناشناخته می‌تواند به پیشرفت ظاهری منجر شود؛ مشابه آنچه در بسیاری از موجودات غیرانسانی مشاهده می‌کنیم.

آن‌ها برای بقا زندگی می‌کنند تا جایی که ما می‌دانیم، زبان، عقلانیت و معنا به شکلی که در انسان وجود دارد، در زندگی آن‌ها حضور ندارد یکی از شواهدی که برای این تفاوت مطرح می‌شود، ثبات و تکرار الگوهای رفتاری و زیستی آن‌هاست. در چنین الگویی، پیشرفت عمدتاً در خدمت بقاست؛ بزرگ‌تر شدن، فرار از موجودات و پدیده‌های قدرتمندتر و حمله به موجودات ضعیف‌تر گویی نوعی سازوکار دفاعی و گریز، با ماهیتی آمیخته به جنگ، برای حفظ بقا در کمال‌گرایی غیرانسانی وجود دارد. شاید هم آن ها جهان ر اهمانطور که هست درک می‌کنند و در ساحت واقعی یا غیر نمادین قرار دارند.

به هر حال، ممکن است فردی در زندگی به پیشرفت‌های ظاهری زیادی دست پیدا کند و در چارچوبی وسواسی و بدون خطا، به دستاوردهای فراوانی برسد؛ اما هدف اصلی او همچنان حفظ بقا باشد و یا پوشاندن حقیقت باشد. اگر کسی بخواهد حقیقت را بپوشاند، سوال این است که آیا می‌توان او را کمال‌‌گرا به معنای واقعی اش دانست؟ نشانه چنین وضعیتی می‌تواند این باشد که فرد در سنین بالاتر به موقعیت‌های اجتماعی، اقتصادی و حتی فرهنگی متعددی دست یافته است، اما همچنان در فضایی قرار دارد که افراد بسیاری شبیه او هستند؛ افرادی که مانند او مدرک گرفته‌اند، ثروتمند شده‌اند و از سلامت برخوردارند. بااین‌حال، ممکن است نتوانسته باشند به آن چیزی دست پیدا کنند که از منظر این بحث، تولید، کشف حقیقت یا قاعده و تغییر دادن جهان، به‌عنوان امری انسانی، محسوب می‌شود.

آثار بسیاری از دانشمندان تحولاتی در جهان ایجاد کرده و جهان را از وضعیت پیشین خود به وضعیت دیگری منتقل کرده است. که احتمالا کمال گرایی اخلاقی و واقعی را شامل شده است.

در مقابل، در کمال‌گرایی غیرانسانی، ممکن است فرد با وجود دستاوردهای فراوان از دنیا برود، بی‌آن‌که توانسته باشد جهان پیرامون خود را حتی به اندازه یک قدم تغییر دهد یا چیزی را ببیند که پیشینیانش ندیده‌اند.

در اینجا می‌توان نوعی فرار از کمبود را نیز مشاهده کرد برای مثال، فردی را تصور کنید که به دلیل تولد در روستایی دورافتاده و محروم از امکانات، همواره احساس شرم و کمبود را با خود حمل می‌کند این فرد در مقطعی تصمیم می‌گیرد این نقص را در بخشی از روان خود مدفون کند و دیگر با آن مواجه نشود. سال‌ها تلاش می‌کند و به دستاوردهای زیادی نیز می‌رسد همواره بر این موضوع تأکید می‌کند که فردی توانمند، سخت‌کوش و پدری نمونه است حتی ممکن است فرزندانش را به دلیل ویژگی‌هایی مانند مرد نبودن، شاگرد اول نبودن یا سخنور نبودن، به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم طرد کند.

در این وضعیت، خود این فرد، حتی اگر به کمال ظاهری رسیده باشد، ممکن است در جایگاه انسانی ناکام‌کننده و حتی ناکامل قرار بگیرد.

زیرا هر انسانی، هرچقدر هم کامل به نظر برسد، ممکن است روزی با بخش ناکامل وجود خود مواجه شود همین جنبه تکراری بودن و شبیه دیگران بودن می‌تواند احساس نارضایتی و خاص نبودن را در او ایجاد کند؛ موضوعی که ممکن است در رابطه با فرزندان و اطرافیانش نیز آشکار شود. اینجاست که می‌بینیم بسیاری از افرادی که با وجود دستاوردهای ظاهری فراوان، در سنین بالاتر دچار ملال و یأس می‌شوند، این پرسش را مطرح می‌کنند: «همه‌اش همین بود؟» آیا واقعاً نقطه‌ای به نام کمال در جهان وجود دارد؟

آیا واقعاً نقطه‌ای کامل در جهان وجود دارد؟ درحالی‌که همین فرد، اگر می‌توانست با روستای دورافتاده و تمام کمبودها و نقص‌های آن ارتباط برقرار کند، شاید امکان دیگری برای تجربه زندگی در اختیار داشت اگر آن فرد می‌توانست این بخش از گذشته خود را به‌عنوان بخشی از هویت و ژوئیسانس خود بپذیرد و با آن ارتباط برقرار کند، هم می‌توانست اشتیاق را تجربه کند و هم قادر بود از دل همان نقص‌ها چیزی را ببیند که نیاکانش ندیده بودند در این صورت، می‌توانست آن فضای مسئله‌دار را حتی یک قدم به سمت تغییر حرکت دهد به این ترتیب، هم شوق را تجربه می‌کرد، هم در مسیر کمک به جهان پیرامونش قدم برمی‌داشت و هم از دیگری تمایز پیدا می‌کرد.

زیرا محل زندگی و نیاکان ما به‌طور مستقیم با بدن و هویت ما گره خورده‌اند و می‌توانند ما را به سمت نوعی کمال‌گرایی انسانی سوق دهند.

هوش مصنوعی؛ فرصتی برای کمال‌گرایی انسانی یا تقویت کمال‌گرایی غیرانسانی؟ حوریه زینعلی: می‌خواهم بحث را به زمانه خودمان بیاورم امروز هوش مصنوعی می‌تواند متن بنویسد، تصویر بسازد، اطلاعات را تحلیل کند و بسیاری از کارها را سریع‌تر انجام دهد آیا این فناوری نیز نوعی کمال‌گرایی غیرانسانی است یا می‌تواند کمال‌گرایی غیرانسانی را تشدید کند؟

مریم بهریان: اتفاقاً این نوع کمال‌گرایی، انسانی است؛ زیرا فناوری تغییراتی در جهان ایجاد کرده و باعث شده است انسان بتواند یکی از ویژگی‌های انسانی خود، یعنی توانایی کنترل و دستکاری جهان، را ابراز کند.

اما خطر از جایی آغاز می‌شود که افراد، هنگام مواجهه با کمبودهای خود در برابر این کمال، به همان سازوکارهای فرار و جبران متوسل شوند برخی افراد ممکن است به انکار نقص‌های خود روی بیاورند و در این موقعیت، با فناوری‌ای که در جایگاه کمال قرار گرفته است، همانندسازی کنند و آن را بیش از پیش فربه سازند چنین فربه‌شدنی ممکن است پیامدهای ویرانگر و مخربی به همراه داشته باشد.

گروهی دیگر نیز ممکن است تسلیم شوند و این موقعیت را به‌عنوان یک ابرقدرت و گفتمان مسلط بپذیرند و در نتیجه، از جهان فاصله بگیرند.

اما در وضعیت سوم، امکان شکل‌گیری رابطه‌ای میان کمبود فرد، هوش مصنوعی و ضلع سومی وجود دارد که نماینده بخش باقی‌مانده و کشف‌نشده حقیقت جهان است در این مثلث، فرد می‌داند که رابطه‌اش با فناوری نباید صرفاً به رابطه‌ای ارضاکننده یا ناکام‌کننده، شبیه رابطه مادر و کودک، محدود شود او آگاه است که هنوز بخش بزرگی از جهان پنهان مانده و کشف نشده است.

در مواجهه میان کمبود درونی فرد، کمبودهای بیرونی جهان و ضلع سوم این مثلث، یعنی هوش مصنوعی، امکان خلق چیزی جدید به وجود می‌آید؛ امکانی که می‌توان آن را تعریفی از کمال‌گرایی انسانی دانست.