رنگ پدر یا مرگ پدر

گزارشی از ششمین جلسه خوانش مشارکتی رویا

نخستین رؤیا با «بازگشت» به شیراز آغاز می‌شود؛ شهری که برای رؤیابین صرفاً یک مکان جغرافیایی نیست، بلکه دالی است با مجموعه‌ای از خاطرات، عواطف و تجربه‌های زیسته پیوند خورده است. شهر در این رویا بیشتر از آن که محدود به «نظم تصویری» شده باشد، با «بدن» و «امر واقع» گره خورده‌است.

رویا فضایی است که سه نظم واقع تصویر و نماد در آن به هم می پیوندد و شکافی که در زمان بیداری وجود دارد از میان می‌رود.

در زمان بیداری ممکن است میان زمان خطی و زمانی که به شکل نمادین یا تصویریوجود دارد، فاصله وجود داشته باشد و فرد با بخشی اززمان ارتباط گرفته و تجربه کند. برای نمونه فردی که ساختار وسواسی دارد و در زمان گذشته حاضر است، ممکن است تنها ارتباط تصویری با محیط اطراف خود داشته باشد به این معنا که با پدیده هایی ارتباط می گیرد که همان تصویر مورد تایید در کودکی را تایید کنند و بخش بزرگی از زمان و حقیقت را از دست می‌دهد. در چنین حالتی هر گونه ارتباطی که متفاوت از آن تصویر باشد دیده نمی‌شود. و گویی فرد تنها در بخشی از زمان حضور دارد.

چنین فردی درظاهر با دیگری ارتباط داشته باشد اما ارتباط او بر مبنای همان قواعد گذشته و در یک اجبار است.

رؤیابین از تفاوت این بازگشت با بازگشت‌های پیشین می‌گوید:

« برخلاف رویاهای پیشین‌ام که بازگشت به مدرسه بودند، این رویا توام با شادی و بازگشت به شیراز بود. با نزدیک شدن به دروازه شهر، قلب من نیز سرعتش زیاد می‌شد، و اشتیاقی تمام وجودم را می گرفت. این بار بر خلاف رویاهای گذشته، پدر و مادرم هم همراه من بودند. برای ثبت نام در دانشگاه، با پدر ومادرم به شیراز رفتیم. همیشه دررویا نگران این هستم که همه وسایل‌ام را با خودم ببرم، اما وسایلی جا می‌مانند و این بار وسایل بیشتری جا مانده بود. نگران بودم که چطور این ها را با خودم ببرم و انگار مواد غذایی زیادی بودند، سبزی و مرغ در یخچال جا مانده بود و من بیشتر نگران مرغ های یخ زده بودم و به مادرم می‌گفتم که باید آن‌ها راباخودمان ببریم، در پایان رویا هم به پدرم گلی داده شد و از او قدردانی به عمل آمد، گل زیبایی که رنگ و بویش از یادم نمی‌رود.»

تداعی‌های بعدی برای رویا بین او را به گذشته می‌برد. زمانی که در کودکی با پدر سپری شده است. و تصویری آرمانی و بدون رنج را برای او یادآوری می‌کند. دوره‌ای که لازم نبوده با مشکلات زندگی مواجه شود و «نه » یا «اجباری» برای او وجود نداشته است. مرغ های یخ زده و وسایلی که معمولا در رویا جا می ماند اما اضطراب رویا بین را هم بالا می برد، به اشیا و زنی که فکر ندارد و فقط اطاعت می‌کند، مانند مرغی که سر ندارد و یخ زده است، اشاره دارد. گویی رویا دو بخش را نشان می‌دهد بخش تصویری که در آن انسان به شی تقلیل پیدا کرده و باید به مثابه اشیا بدون نقص و در قامت یک جسم انعطاف ناپذیر و قابل کنترل، ظهورپیدا کند و بخش واقع که در آن رابطه‌ای بدنی ،اصیل و در هماهنگی کامل بین ساختار پدر و دختر، نمایان می‌شود.

گویی ارتباط میان یک موجودیت انسانی با ساختار دیگری قطع شده‌است. یک جا نظم بیرونی خودش را به شکل سفت و سخت در قالب اشیاجا مانده یا مدرسه نشان می دهد که رویابین، تمایلی به آن ندارد و در جایی دیگر ساختار تنانه و اصیل یا همان ژویسانس سوژه به شکلی خام و اصیل که همان شهر مورد توصیف رویا بین است، تجلی پیدا می‌کند.

شهر برای خواب بین، جایی برای ظهور عناصر نمادینی مانند آثار باستانی همچون حافظیه و سعدیه به شمار نمی‌آید. گویی او به علت رابطه یک سویه و تحمیل کننده ای که با مرجع قدرت و نظم اربابی گرفته است هر گونه ساختاری را که در آن دیگری نمادین حضور دارد را پس می زند. و صورت شهر را با ژویسانس خود یکی می کند. از این رو دال شیراز برای خواب بین به مکانی تبدیل می شود که می تواند رابطه امن دوتایی میان خودش و پدر را بازسازی کند، مکانی مملو از شوریدگی و اشتیاق که خبر از اخته سازی و هجوم یک امر بیرونی نیست.

همان تمثال آنیمایی یا وصف نشدنی که آن را می‌توان در آثار هنرمندی دید که نگاه مخاطبی را برای دستاوردهایش بر نمی‌تابد. برای همین است که رویا بین، نمادهای باستانی شیراز مانند حافظیه یا سعدیه را به شکل تصویری و ظاهری آن نه صورت نمادینی که دارند، عاملی مزاحم معرفی می کند. اما همیشه نفر سومی هم وجود دارد که واردرابطه دوتایی بهشت گونه می‌شود.

اینجا یک پرسش مطرح می شود: « چرا برخی افراد با شهرهای تاریخی و باستانی ارتباطی ظاهری می‌گیرند و مکان های باستانی را به فضایی که تنها در آلبوم های عکس و پروفایل‌های شبکه‌های مجازی می‌توان دید، تقلیل می‌دهند و برخی دیگر آن‌ها را فاقد جذابیت می‌دانند و خیابان های معمولی، بازارهای محلی و مناطق غیر باستانی شهر احساس عمیقی از تعلق را برای‌شان ایجاد می‌کند که آن را درآثار تاریخی نمی‌بینند؟!»

چنانچه خواب بین درباره این رویا این گونه تداعی می کند:

من علاقه چندانی به آثارباستانی و نمادهای تاریخی شهرها ندارم. چرا که وقتی ازدحام جمعیت را در این فضاها می‌بینم، به این می‌اندیشم که گویی برخی مکان‌های تاریخی و فرهنگی به تصرف کسانی در آمده‌اند که ارتباط زنده و واقعی با این محل ها نگرفته‌اند.

گویی چنان فضاهایی که زمانی به مکانی برای تجربه و اشتیاق و نبوغ یک انسان واقعی اشاره داشته اند، اکنون از معنا و حقیقت تهی شده اند!

رویا بین به شکل ظاهری مکان های نمادین اشاره دارد. مکان هایی مثل آثار باستانی یا مدرسه که خواب بین در رویاهای قبلی از بازگشت به آن بیزار است و استدلال‌اش هم این است که نمی‌تواند ارتباط تصویری و یک طرفه با این ساختارها برقرار کند.

او باید پیوندی میان ساختار و تاریخچه خود با جایی مثل مدرسه یا اثر باستانی مثل حافظیه بیابد تا بتواند با آن ارتباط برقرار کند.

دال مدرسه و جبر تکرار

رویای بازگشت به مدرسه، دریکی به عنوان محلی برای بازگشت نظم خشک و سرد پدرسالارانه و از روی اجبار است و در فردی دیگر وضعیتی معکوس دارد. یکی دیگر از شرکت کنندگان می‌گوید:

تجربه من دررویا وبیداری از مدرسه متفاوت است. برای من مدرسه نه فضای اجبار و تحمیل گفتمان مسلط، بلکه پناهگاه وجایی برای تجربه رهایی بوده است. در خواب و بیداری مدرسه را مکانی می‌بینم که می‌توانم با دوستانم بازی کنم و روابط خوشایند اجتماعی را تجربه کنم.

می توان گفت که مدرسه به عنوان یک نشانه اصلی است که برای همه افراد معنای ثابتی ندارد. در واقع ارتباط اولیه ومعنایی که به ابژه‌های اولیه می‌دهیم ممکن است به مکان‌ها و زمان‌ها هم فرافکنی شوند. مدرسه جایی برای تکرار گفتمان مسلط و ظالمانه نام پدر می‌شود و در موقعیت دیگر می‌تواند به محلی برای معاشرت و تجربه رهایی یا امنیت تبدیل شود.

بنابراین قانون واقعی و ارتباط با مکان ها وزمان ها زمانی حاصل می‌شود که سوژه ارتباط خود را با آن ها پیداکند. در غیر اینصورت یا ساختار خود را به مکان یا زمان تحمیل می‌کند یا درنظم خیالی آن حل و ناپدید می‌شود.

بنابراین مسئله اصلی نه خود شهر یا مکانی مانند مدرسه است بلکه رابطه‌ای است که سوژه با آن ها برقرار می‌کند. برای مثال ممکن است فردی به یک مکان باستانی مانند حافظیه یا تخت جمشید برود و با آن ها عکس های زیادی بگیردو حتی در شبکه مجازی و واقعی با افراد زیادی هم به اشتراک بگذارد و آن را نشانه ای از تعلق فرهنگی خود دانسته و حتی تعصبی عجیب و غریب و رادیکال در دفاع از آن پیدا کند، بی آنکه به شکلی عمیق و واقعی با تاریخ و فرهنگ ارتباط نمادین پیدا کرده باشد. درمقابل هم ممکن است فردی در کوچه و خیابان های یک شهر تجربه ای عمیق و باستانی از زمان و مکان پیدا کند.

در رویای اول دو بخش اشتیاق درونی و نظم بیرونی از هم جدا شده و به نظر می‌رسد نیاز است این دو ساختار در نقطه‌ای به هم برسند تا این از هم پاشیدگی و سایکوز از بین برود و دیگری نیزلحاظ شود.

دیگری که در رابطه معمول زوجی که همیشه با هم اختلاف نظر دارند یا یک نماد باستانی و مشاهده‌گر آن غایب باشد. این موضوع در ارتباط با مکانی مثل مدرسه و دانشگاه نیز مطرح می‌شود و این پرسش را ایجاد می‌کند که آیا آموزش و تحمیل قاعده های یک ساختار باید ممتناسب با اشتیاق، نظم و پرسش‌های دانش‌آموز باشد یا دانش‌آموز باید خود را با مناسک و قواعد ساختار آموزشی هماهنگ کند ودر آن حل شود؟

در چنین حالت‌هایی خطر قطع ارتباط و و تبدیل شدن مدرسه به فضایی که به جای اجابت به میل دانستن، این اشتیاق سرکوب شود، وجود دارد. در حالت دوم مدرسه می‌تواند به مکان و زمانی منسوخ شده تبدیل شود که تنها بخشی از حقیقت که لزوما هم با ساختار دانش آموز هماهنگ نیست را در بر بگیرد.
این رویا را می‌توان شبیه به ارتباطات میان زوج ها تشبیه کرد. جایی که به ظاهر جدال زن و شوهری وجود دارد اما به واقع زن و شوهر در همدستی هم به سر می‌برند.

گاهی وقت ها میل به مالکیت یا تصرف همان واسطه‌ای است که مانع از ارتباط زن و شوهر می‌شود. یکی از زوج ها بدون این که بخواهد با دیگری ارتباط بگیرد در خیال تصرف و فتح مردانگی او تن به برقراری رابطه می‌دهد. در حالی که از همان ویژگی نیز گریزان است. اینجا است که پیوند میان بخش زنانه و ساختار مردانه برقرار نمی‌شود، هر چند که نهانی عمیق‌ترین و عاشقانه‌ترین پیوندها برقرار است.

در مقابل تجربه شخصی رویا بین از شهر شیراز نشان می‌دهد که چگونه نشانه‌ای مانند شهر شیراز می‌تواند به فضایی اختصاصی برای پیوند با لذت درونی و بدن تبدیل شود که در نهایت راه‌اندازی برای طرح پرسش‌های واقعی و ارتباط با دانش و انحلال ساختارهای مرده خواهد شد.

بنابراین می توان این فرضیه را مطرح کرد:

می‌توان به جای ان همواره به دنبال بازپس‌گیری مکان‌های ازدست‌رفته باشیم، امکان ساختن رابطه‌ای تازه با جهان را پیدا کنیم؟ پدر کشی از درون تا بیرون

رؤیای دوم مربوط به فردی است که در زندگی، روزمره به‌شدت نسبت به حیوانات حساس است. از حیوانات آسیب‌دیده و بیمار مراقبت می‌کند، چندین سگ را نگهداری می‌کند و حتی گاهی از حضور در فعالیت‌های عادی صرف‌نظر می‌کند، چون نگران است در مسیر با حیوان بیماری مواجه شود و نتواند از کنار او بی‌تفاوت عبور کند.

او که به تازگی او وارد محله‌ای شده است که پر از مغازه‌های پرنده‌فروشی و صحنه‌های کشتار حیوانات است، این رویا را پس از ورود به صحنه کشتن حیوانات در واقعیت می بیند.

در مغازه ها و در زمان بیداری رویا بین خروسی که برای قربانی کردن آماده می شود ، پاچه‌های گاو آویزان شده و گوسفندی را که آماده سلاخی و سوزانده شدن موهایش است را مشاهده می کند و اعتراف میکند که دیدن چنین صحنه هایی احساسات و افکار دو گانه ای را برای او رقم می زند هم به شدت نگران آینده حیوانات است و هم از طرف می تواند وضعیت کسب وکار اقتصادی فروشنده را درک کند و با خوش می گوید اگر دست به این کشتار نزند از کجا کسب درامد خواهد داشت و خودش قربانی می شود!

رویا بین بعد از این که وارد پرنده‌فروشی می‌شود تا ظرفی برای آب پرندگان بخرد؛ ظرفی که بعد از بازگشت به خانه در حیاط نصب می کند و به خواب می رود و سپس در رویا می بیند که به خانه آمده و در رویا می‌بیند که تمام سگ های خودش را کشته است. ابزار و سلاح کشتار، پیف پاف یا چیزی شبیه سم است، که به تک‌تک سگ‌ها می‌زند. نخستین سگی که می‌کشد، پیرترین سگ خانه است؛ حیوانی که از ابتدا متعلق به خانواده نبوده و از خیابان به خانه آورده شده است. که این می‌تواند نماد پدر بیرونی و مرجع قدرت هم باشد.

نکته عجیب آن است که پس از سم زدن به سگ، از بینی او چرک خارج می‌شود. رؤیابین در همان خواب به خودش اعتراض و تعجب می‌کند که چرا خروج چرک را با اثر سم اشتباه گرفته است.

در رویای دیگر، خواب بین پدربزرگ را که شخصیتی پدرسالار و تمامیت خواه دارد را می بیند که در پایش خون مردگی ایجاد شده و وقتی رویا بین، پدربزرگ را متوجه خون مردگی پاهایش می‌کند، پیرمرد به شدت عصبانی می‌شود و به خواب بین می گوید که او راترسانده و به شدت از این موضوع خشمگین شده است.

تداعی های شرکت کنندگان در جلسه به موضوعات متفاوتی اشاره داشت، برای مثال یکی ازحاضرین دبیر فیزیک دبیرستان را به خاطر آورد که از مرد دانشمندی می گفت که همیشه فلسفه ایثار و فداکاری را به سخره می‌گرفت اما درنهایت جان خودش را برای نجات الاغی ازیک باتلاق از دست داد.

شرکت کننده دیگری به رابطه خود ویرانگی و حمایت افراطی از حیوانات اشاره کردو این سوال را مطرح کرد که آیا میان نادیده گرفتن خود یا دیگری و حمایت افراطی و خارج ازقاعده از حیوانات ارتباط وجود دارد؟ و تداعی او در رابطه با میل و خشم همزمان به پدر و ارتباط پدر درونی، تاریخچه با پدر بیرونی بود و این پرسش مطرح شد:

آیا رَحم در جایی که نیاز به رحیم بودن نیست همان خط زدن قانون و نظم محسوب نمی‌شود؟و فرد دیگری این سوال را پرسید آیا گاهی مراقبت ازدیگری همان فرار از مواجه شدن با ناتوانی و فقدان خودمان نیست و اگر این گونه هست درساختارهای اجتماعی چنین وضعیتی به چه شکلی تظاهر پیدا می کند؟ از مراقبت تا ویرانگری

غریزه مراقبت و توجه به دیگری که به اشکال مختلف ازجمله ظهور غریزه مادری متجلی می شود از یک سو کاملا واقعی وارزشمند است و در طبیعت و موجودات غیر انسانی نیز به شکلی قانون مند ظهورپیدا می کند.

حتی در خوانش‌های الهیاتی و دینی جایی که از مهربانی و آفرینندگی و رحمت خدا سخن به میان می‌آید، می‌تواند به نوعی به همین نیروی مراقبت و توجه ازدیگری ارتباط پیدا کند. اما همین انرژی و میل اگر به شکل افراطی و بی قاعده خود ظاهر شود می تواند آسیب‌زا باشد. بسان مادری که با برطرف کردن همه نیازهای فرزند خود او را از هر گونه مواجه با چالش های زندگی و یتیم شدن محروم میکند و اجازه نمی‌دهد تا «نه» را تجربه کند.

نام پدر و میل به خط زدن آن نام پدر کارکردی است که در تقابل نظم بیرونی و نظم درونی در فرد ساخته می‌شود،میان رابطه دوتایی والدو کودک، شکاف ایجادکرده، ناظر می‌شود و امکان در نظر گرفتن دیگری، ایجاد قانون و برقراری عدالت را فراهم می‌سازد. در ارتباط انسان با طبیعت درونی و طبیعت بیرونی، کارکرد نام پدر ضروری می‌شود و به شکل شاهدوقاضی ظاهر می‌شود.

در این رویا تعارض و تقابل در فردی که در بیداری نمی تواند هیچ کشتن، نقص و چالشی را تحمل کند اما در رویا دست به کشتن و سلاخی تمام سگ ها می‌زند، قابل تامل است.

دراینجا است که ظالم ومظلوم در یک نقطه به یکدیگر برخورد می‌کنند و یکی واین همان می شوند.

فردی که با تمام وجود نظم و ساختار بیرونی خودش را به دیگران تحمیل می کند و دست به کشتن دیگری می زند، همان فردی است که تحمل هیچ کشته شدن و ظلمی را ندارد .

او در واکنشی وارونه، هر آنچه بیرونی است را می‌کشد تا مبادا مرگ و کشته شدن را به شکل واقعی و درونی تجربه کند. مظلومی هم که نمی‌تواند در برابر هیچ ساختاری اعتراض کند و هزینه‌اش راهم بپردازد، همان ظالمی است که تاب از دست دادن خودش برای حل یک مسئله را ندارد و منتظر معجزه یا امری ماورایی است که بدون درد و خونریزی تمام چالش‌ها را حل کند.

در چنین وضعیتی است که خواب بین ابتدا دست به کشتن نام پدر بیرونی می زند تا همچنان بر فقدان نام پدرتکیه بزند و مردانگی خیالی یا ارگاسم غیر واقعی را که به شکل خروج چرک ازبینی سگ پیر هنگام جان دادن می بیند در سقوط ارباب نظاره گر باشد.

تعارض میان میل به حفظ و نجات دیگری و میل به پایان دادن به وضعیتی که دیگرقابل تحمل نیست نیز در این رویا دیده می شود.

اینجا است که دو نیروی اروس و تاناتوس فروید ، دو نیرویی که همزمان خاصیت آفرییندگی، خلق ، رحمانیت و در عین حال ویران‌گری، ونابودی دارند اهمیت پیدا می‌کند.

نام پدر ، کارکردی است تنها یک طرف ماجرا یعنی زندگی و جاودانگی مطلق را نمی‌بیند.

هرپدیده‌ای به غیر ازخودش به چیزی متفاوت هم اشاره دارد که شاید در ظاهر ضد آن به شمار می‌آید اما درواقعیت تکمیل کننده حقیقت است.

مانند مرگ که ان سوی نادیدنی یا باقیمانده زندگی است و بدون ان زندگی ناقص است.

بنابراین مرگ به نوعی کمال زندگی محسوب می شود. همان دیگری که به ظاهر درتقابل با کمال است و دشمن یا مزاحم محسوب می شود، می تواند عنصری در جهت کمال محسوب شود. شبیه به بزرگانی که در پیوند با مرگ بود که به کمال رسیده و ماندگار شدند.

در این بخش بود که یکی از افراد شرکت کننده در جلسه پرسید:

به نظر می رسد چیزی باید بمیرد تا چیز دیگری امکان حیات پیدا کند:

فهم دیگری و مراقبت از دیگری بدون مراقبت از خود ودرک خود ناممکن است.

چگونه می‌توان از دیگری مراقبت کرد در حالی که راه مراقبت از خودمان را نمی‌دانیم یا چگونه می‌توانیم خود را درک کنیم در حالی که از درک دیگری عاجز هستیم.

اینجا است که نیازمندی مرگ و زندگی به شکل عجیبی به یکدیگر معنا پیدا می‌کند. در زندگی روانی، هر تغییری مستلزم از دست دادن بخشی از وضعیت پیشین است. گاهی باید تصویری آرمانی از دیگری فرو بریزد تا ارتباط با همان فرد برقرار شود.

گاهی باید یک رابطه قدیمی مومیایی شده پایان یابد تا امکان شکل گیری رابطه‌ای جدید فراهم شود.

این گونه است که گاهی فردی حتی اگر در ظاهر هم مورد قبول اطرافیان خود باشد، بعد از مرگ جسمانی فراموش می‌شود و جایگاه نمادین خود را از دست می‌دهد و گاهی برخی افراد پس از مرگ زیستی هم هنوز در جهان حضور داشته و کار می‌کنند و آثار و دلالت‌های حضور ان ها همچنان در جهان زندگان ادامه پیدا می‌کند، معمولا درحالت اول است که مرگ‌هراسی عجیبی وجود دارد چرا که چنین افرادی ورود هر گونه ساختار متفاوت را درخودشان پس می‌زنند و برای نگه داشتن هر ساختاری تلاش افراطی می‌کنند.

در پایان از قرار دادن دو رویا در کنار یکدیگر ووارد کردن ان در فضایجمعی میتوان به این موضوع رسید که اگرچه این دو متفاوت به نظر می رسند اما از همین دو مسیرمجزا به یک پرسش مشترک نزدیک می شوند که چه زمانی اشتیاق به زندگی به انکار حقیقت می رسد؟

مالکیت در رویا

و در نهایت به مالکیت و تصرف می رسیم. زمانی که انسان قصد کشتن و نابود کردن چیزی متفاوت در بیرون خودش را داشته باشد، زنده‌ترین پدیده‌ها هم تبدیل به امری بی جان خواهند شد.

مراقبت از دیگری در صورت نپذیرفتن استقلال و محدودیت‌های آن، چیزی جز کنترل و نابود کردن نخواد بود. در واقع زندگی به معنای حفظ همیشگی یک وضعیت نیست.

و برای زندگی کردن پذیرش آنچه در کنترل ما یا ساختار ما نیست لازم است. شهرها، طبیعت یا حیوانات می‌توانند تجربه زندگی و اشتیاق را در ما ایجاد کنند اما نمی‌توان تصویری بی نقص و آرمانی از آن ها ساخت و برای حفظ کردن شان هر گونه فقدان و تفاوتی را از بین برد.

حیواناتی که موضوع مراقبت و توجه هستند در ساحت رویا در زمانی متفاوت به موضوعی برای از بین رفتن تبدیل می‌شود.

گویا رویا زمان و مکانی را عیان می کند که در وقت بیداری مورد توجه قرار نمی‌گیرد، زمانی که در آن ما شاهد ازدست رفتن بخشی از خود و دیگری هستیم و مرگ را تجربه می‌کنیم.