تن، کلام و هنر؛ خوانشی مشترک از سه رؤیای متفاوت

تن، کلام و هنر؛ خوانشی مشترک از سه رؤیای متفاوت نویسنده: مریم بهریان از رؤیای مشترک تا موضوع تن و کلام

نقطهٔ آغاز این بحث، رؤیایی است که در آن مادر و دختری در یک شب، خواب‌هایی با مضمون مشترک می‌بینند. در روان‌کاوی می‌توان از امکان شکل‌گیری تجربه‌ها و باورهای مشترک در روابط نزدیک، به‌ویژه در رابطهٔ مادر و فرزند، سخن گفت. این اشتراک گاهی در سطح تجربه‌های بدنی و گاهی در قالب تصاویر و مضامین مشابه در رؤیا ظاهر می‌شود و می‌توان اینجا به اهمیت تن پی‌برد.

در رؤیای دختر، زنی که در واقعیت خالهٔ اوست و از موقعیت مالی و اجتماعی بالایی برخوردار است، از او می‌خواهد لباس بلندش را بالا بزند تا پاهایش دیده شوند. دختر مقاومت می‌کند و از این کار امتناع می‌ورزد، بهانه‌هایی می‌آورد، مثل این که شیو نکرده‌ام و بعد از خانه‌ای که اگرچه در محله کودکی و نوجوانی‎اش قرار دارد، اما برایش غریبه است، خارج می‌شود و می‌بیند ، محله را آب گرفته و در حالی‌که کفش به پا ندارد، داخل آب می‌رود و شنا می‌کند. در همان شب، مادر نیز خواب می‌بیند که دختر سر و صورت خود را پوشانده، اما پاهایش آشکار است. مادر در خواب از او می‌خواهد پاهایش را نیز بپوشاند.

این هم‌زمانی، مسئلهٔ پوشش و بدن را به نقطهٔ آغاز تداعی‌ها تبدیل می‌کند. لباس و کفش در رؤیا می‌تواند با هویت یا ساختار مردانه، تصویر اجتماعی و نقابی که فرد در برابر دیگری به نمایش می‌گذارد، ارتباط پیدا کند. از آن سو تن و زمین در رویا همانند خانه یا محل سکونت می‌تواند به آنچه در خارج حوزه کلام یعنی بدن اشاره دارد، مربوط شود. بنابراین ارتباط میان تن و کلام، امر مهمی است که در رویا، و جایی که سد سانسور کمرنگ تر می‌شود، نمایان تر است. سه رویا و تداعی‌های مرتبط به آن، می‌تواند، پاسخ این پرسش که ارتباط میان تن، کلام و زمان در رویا، چگونه ما را به سوژگی نزدیک‌تر می‌کند؟ را تا حدی آشکار کند.

رویای اول

زنی در خواب می‌بیند که زنی ثروتمند و صاحب‌منصب ــ که در واقعیت خالهٔ رؤیابین است ــ از او می‌خواهد لباسش را بالا بزند تا پاهایش دیده شوند. زن لباس بلندی به تن دارد و از این کار امتناع می‌کند. بهانه‌اش این است که پاهایش را اصلاح نکرده و نمی‌خواهد آن‌ها را نشان دهد.

او از خانه بیرون می‌رود. خانه برایش ناشناس است و هیچ‌یک از مراحل زندگی‌اش را در آن خانه نگذرانده است؛ بااین‌حال، محله برایش آشناست؛ همان محله‌ای که دوران کودکی، نوجوانی و اوایل جوانی خود را در آن سپری کرده است.

وقتی از خانه بیرون می‌آید، می‌بیند آب بالا آمده و محله را فراگرفته است؛ به‌گونه‌ای که دیگر نمی‌تواند پیاده حرکت کند. بنابراین تصمیم می‌گیرد شنا کند. در این صحنه کفش به پا ندارد و در آب شنا می‌کند.

در صحنهٔ دوم خواب، رؤیابین برای پدر درگذشته‌اش یک کت فرانسوی خریده است. زنی با لباس‌هایی بسیار ساده، که در کلاس درسی قدیمی و ساده مشغول تدریس است، انگشتری مربع‌شکل به رنگ یاقوت به او می‌دهد. اما وقتی رؤیابین انگشتر را به دست می‌کند، زن می‌گوید: به نظر می‌رسد انگشتر برای دست او گشاد است و آن را از دستش درمی‌آورد.

مادر رؤیابین نیز همان شب خواب می‌بیند که دختر سر و صورت خود را پوشانده، اما پاهایش آشکار است. مادر در خواب از او می‌خواهد پاهایش را نیز بپوشاند. بدن؛ آنچه در سکوت باقی نمی‌ماند.

رؤیای اول را می‌توان از منظر نسبت میان بدن و کلام خواند؛ نسبتی که در آن، کلام اغلب در جایگاه نظم‌دهنده و مهارکنندهٔ بدن قرار می‌گیرد. بااین‌حال، بدن همواره در برابر این نظم کاملاً خاموش نمی‌ماند. گاهی از راه بیماری، سمپتوم، نقش‌های افراطی و حتی از طریق زمان و کلام دیگری، راهی برای بیان خود پیدا می‌کند. در اینجا این پرسش مطرح می‌شود: آیا بدن در سکوت و پنهانی شب می‌کوشد حجاب سنگین واژگان را کنار بزند و لب به سخن بگشاید؟ آیا با تنی مواجهیم که سال‌ها و شاید قرن‌ها زیر سلطهٔ نظمی بیرونی قرار داشته و امکان سخن گفتن از آن گرفته شده است؟ رؤیابین تداعی‌های خود را از تن آغاز می‌کند؛ از همان بخشی که دیگری در رؤیا خواهان دیدن آن است. اما چرا رؤیابین از نمایش بدن خود امتناع می‌کند؟

در این صحنه، دو میل متعارض قابل تشخیص است:

از یک سو، خاله‌ای که با ثروت و جایگاه اجتماعی پیوند خورده، خواهان دیدن بدن است؛ از سوی دیگر، رؤیابین در برابر این خواست مقاومت می‌کند. گویی بخشی از او که با پول و نظم بیرونی گره خورده است، می‌خواهد بدن را ببیند و در معرض نمایش قرار دهد، اما بخش دیگری از او میل به پوشاندن بدن و حتی بازگشت به آب دارد. در این خوانش، بدن دیگر صرفاً موضوع نگاه دیگری نیست؛ بدن از پذیرش نظمی که می‌خواهد آن را به نمایش بگذارد، سر باز می‌زند.

آب، کفش و غیاب ساختار مردانه

تداعی‌های بعدی رؤیابین او را به دو ساختار مردانه و زنانه می‌رساند. او به یاد می‌آورد که در این رؤیا کفش به پا ندارد و در برخی رؤیاهای دیگرش نیز غیاب کفش با غیاب ساختار مردانه و نظم بیرونی همراه بوده است. کفش را می‌توان واسطه‌ای میان بدن و زمین دانست؛ چیزی که میان تن انسان و تن جهان بیرونی قرار می‌گیرد. تن انسان، همانند جهان بیرونی، پیچیده، ناشناخته، سرکش و بی‌کرانه است. آب در این رؤیا نیز چنین کیفیتی دارد؛ نمی‌توان برای آن شکل و کرانه‌ای ثابت تصور کرد. در این امتداد تداعی، کلام یا کلمه می‌تواند همان عاملی باشد که به این دریای بی‌کرانه شکل می‌دهد و نظمی برای آن فراهم می‌کند.

بااین‌حال، پرسش این است که آیا این نظم به بدن امکان حضور می‌دهد یا آن را محدود و خاموش می‌کند؟

غیاب کفش و ورود به آب، در کنار مقاومت رؤیابین در برابر نمایش بدن، می‌تواند نشانه‌ای از فاصله گرفتن از نظم تثبیت‌شدهٔ بیرونی و بازگشت به وضعیتی کمتر مهارشده باشد. البته این پیوند، خوانشی است که از تداعی‌های خود رؤیابین به دست می‌آید و نمی‌توان آن را معنایی ثابت برای کفش یا آب در همهٔ رؤیاها دانست. پوشش‌ها و مسئلهٔ کلام راوی تن در صحنهٔ نخست، خالهٔ ثروتمند و صاحب‌منصب از رؤیابین می‌خواهد بدنش را نشان دهد. از نگاه رؤیابین، خاله رابطه‌ای دوتایی، خودشیفته‌وار و تصویری با پول و جایگاه اجتماعی برقرار کرده است. آیا اینجا این بدن دیگری است یا کلام اوست که می‌خواهد بر تن نفر دوم سلطه پیدا کند؟

تن می‌گریزد

در صحنهٔ دوم، کت فرانسوی و انگشتر یاقوت وارد رؤیا می‌شوند. این دو شیء را می‌توان در امتداد مسئلهٔ پوشش و هویت بررسی کرد: هرکدام به‌نوعی با پوشاندن، آراستن یا شکل دادن به تصویر فرد ارتباط دارند. کت فرانسوی برای پدر درگذشته خریده شده و انگشتر را زنی با ظاهری ساده به رؤیابین می‌دهد، اما در نهایت آن را از دست او بیرون می‌آورد؛ زیرا انگشتر برای دستش گشاد است.

در اینجا نوعی واماندگی در برابر پوشش‌ها و نشانه‌ها دیده می‌شود: آیا این اشیا می‌توانند به بدن کمک کنند تا سخن بگوید؟ آیا می‌توانند واسطه‌ای میان تن و کلام باشند یا خود به پوشش‌هایی تبدیل می‌شوند که بدن را از بیان خویش دور می‌کنند؟ در زنجیرهٔ تداعی‌های رؤیابین، دال موسیقی نیز به این مجموعه اضافه می‌شود. استاد موسیقی و موسیقی‌دانی که بخشی از خاطرات او را تشکیل می‌دهند، با وجود آنکه هنرمندانی نامدار و برخوردار از ساختاری مردانه و قدرتمند بوده‌اند، نتوانسته‌اند به او کمک کنند تا تن را به سخن گفتن وادارد.

هنر، هماره در خدمت تن است یا کلام؟ یا چیزی میان این دو

در نقطه‌ای از این زنجیرهٔ دلالتی، رؤیابین به دال پدر می‌رسد. تصویر پای پدر جایگزین پای زنانه می‌شود؛ اما این بار پا به شکلی رنجور و مرده ظاهر می‌شود. پدر سخن نمی‌گفت، اما تن او ناقل پیام بود. سال‌هاست که پدر درگذشته است، اما گویی تن او همچنان حامل سخنان ناگفتهٔ نسل‌های پیشین است؛ سخنانی که مجال بیان نیافته‌اند و هنوز در جست‌وجوی راهی برای ظهورند.

سه موسی؛ کلمه، تن و هنر

در این نقطه، سه تصویر از موسی در ذهن رؤیابین تداعی می‌شود:

موسیِ تورات، موسیِ قرآن و موسیِ میکل‌آنژ در تداعی مربوط به نخستین تداعی، خشم موسی از قوم خود و شکستن الواح ــ که می‌توان آن‌ها را به کلمه پیوند داد ــ در کنار تصویر گوسالهٔ زرین قرار می‌گیرد؛ تنی که از طلا ساخته شده و در برابر کلام و فرمان الهی قرار می‌گیرد. در تداعی مربوط به موسیِ قرآن، گوساله کشته می‌شود و تن از میان برداشته می‌شود تا کلام و نظم دوباره برقرار شود. و سرانجام، موسیِ میکل‌آنژ ظاهر می‌شود؛ تصویری هنری که در میانهٔ این دو قطب، یعنی تن و کلام، قرار می‌گیرد.

این سه تصویر را می‌توان سه مواجههٔ متفاوت با نسبت تن و کلام دانست:

شکستن کلام در برابر تن، حذف تن برای استمرار کلام و در نهایت، بازنمایی هنریِ تن در این خوانش، هنر نه صرفاً در سوی بدن قرار می‌گیرد و نه کاملاً در خدمت کلام است. هنر می‌تواند فضایی میان این دو ایجاد کند؛ فضایی که در آن بدن امکان دیده شدن و بیان یافتن پیدا می‌کند، بی‌آنکه ناگزیر به خاموشی یا انقیاد در برابر نظم بیرونی شود. جایی میان تن و کلام

رؤیای دوم: بیابان، جنازه و فریاد برای زایش

دختری سال‌ها پیش، شب قبل از ازدواجش، خواب می‌بیند که در بیابانی قرار دارد. پدر و همسرش در حال حمل جنازه‌ای هستند. دختر و مادرش به جنازه نگاه می‌کنند. دختر متوجه می‌شود چه اتفاقی در حال رخ دادن است و فریاد می‌زند: «صبر کنید! جنازه را کجا می‌برید؟»

اما دو مرد صدای او را نمی‌شنوند. دختر در خواب فریاد می‌زند: «صبر کنید! من هنوز بچه ندارم.

«من بودم و بیابون، چند قدم اون طرف‌تر جماعتی بودند با لباس‌های مشکی، جلوتر رفتم و دو مرد جلوی جماعت را دیدم، تکیده، غمگین، با صورت‌هایی ژولیده و لباس‌هایی خاکی، پدرم و همسرم بودند. با جنازه‌ای بر روی دوش، دویدم جلوشون صداشون کردم ولی من و ندیدن جوابم و ندادند. دیدم تلاش فایده‌ای نداره. دویدم در میانه جماعت زنانی ضجه زنان دنبال جنازه بودند. و زنی آشنا در میانشان، مادرم ، مادرم با حالی زار به کمک چند زن دیگر به دنبال جنازه خودش را میکشید، انگار او هم دیگر جانی در بدن نداشت، رسیدم کنارش صدایش زدم من و ندید صدام و نشنید، بله اون جنازه من بودم و داشتم میرفتم، یعنی این بود زندگی؟

این بود پایان من؟ نه نمیشه خیلی زوده، من هنوز هیچ کاری نکردم، من هنوز بچه ندارم، من هنوز جوونم، نجاتم بدید، به انتهای جماعت رسیدم و حالا من بودم که ضجه میزدم رو به آسمون التماس می‌کردم. تنها دست‌آویزی که برایم مونده بود(خدا) بود. بیابان؛ استقامت و خشکی در تداعی‌های جلسه، بیابان با واژه‌هایی مانند خشکی، استقامت و سازگاری پیوند پیدا می‌کند. این ویژگی‌ها می‌توانند از خصوصیات محیط بیابانی باشند، اما در ادامه این پرسش مطرح می‌شود که آیا بخشی از خود رؤیابین نیز با این ویژگی‌ها پیوند خورده است؟ آیا استقامت و سازگاری، بخشی از تصویری است که او از خود یا از پدر در ذهن دارد؟ در اینجا پدر لزوماً فقط پدر واقعی نیست؛ بلکه می‌تواند به تصویر پدری و ویژگی‌هایی اشاره داشته باشد که در ذهن رؤیابین با استقامت، سازگاری و قدرت گره خورده‌اند.

بیابان در این خوانش می‌تواند تصویری از طبیعتی باشد که ظرفیت سازگاری و بقا دارد، اما در عین حال ممکن است از لطافت، رنگ و امکان زایش فاصله گرفته باشد، گویی آن پدری که فقط به کلام تکیه دارد، بخشی از دختر یا تن او را خط زده است. همان تنی که دوباره اجازه تولد می‌خواهد و معترض است. در آستانهٔ ورود به نظمی اجتماعی تازه، دختر با جنازه‌ای مواجه می‌شود که پدر و همسرش آن را حمل می‌کنند. می‌توان این تصویر را به‌صورت نمادین، مواجهه با بخشی مرده یا خاموش از خود دانست؛ بخشی که اکنون در اختیار دو چهرهٔ مردانه قرار گرفته است.

من هنوز بچه ندارم؛ اعتراض به مرگ امکان خلق فریاد دختر در این رؤیا اهمیت ویژه‌ای دارد: «من هنوز بچه ندارم».» این جمله را می‌توان فراتر از میل به فرزندآوری زیستی شنید. کودک در زنجیرهٔ تداعی‌های جلسه، به خلق، تولید، زایش و امکان پدید آوردن چیزی تازه نیز اشاره می‌کند. پدر یا همان بیابان و بخش سنگی وجود باید با تن رابطه بگیرد و از این دو زاده‌ای خلق شود.

گویی دختر در برابر حمل جنازه اعتراض می‌کند، زیرا هنوز چیزی از تن او زاده نشده است؛ هنوز امکان خلق و آفرینش به پایان نرسیده است. در این معنا، جنازه می‌تواند تصویر بخشی از وجود باشد که پیش از آنکه فرصت زایش و تحقق پیدا کند، مرده یا خاموش شده است.

از سوی دیگر، شب پیش از ازدواج، زمانهٔ عبور از یک وضعیت به وضعیت دیگر است؛ ورود به نظمی اجتماعی و رابطه‌ای تازه. می‌توان پرسید آیا این گذار با نوعی تجربهٔ مرگ نمادین همراه شده است؟ آیا دختر در آستانهٔ ورود به نظم تازه، بخشی از آزادی یا طبیعت پیشین خود را در معرض ازدست‌رفتن می‌بیند؟ در این رؤیا نیز مسئلهٔ میانجی‌گری مطرح است: آیا چیزی تازه می‌تواند از دل تن سرکش بیرون بیاید و به واسطه‌ای میان تن و پدر تبدیل شود؟ آیا خلق و زایش می‌توانند راهی برای خروج از وضعیتی باشند که در آن، تن به جنازه بدل شده است؟

رؤیای سوم:

کودک سرکش، قانون و آینهٔ حقیقت

رؤیابین در خواب می‌بیند که با دختر کوچکی درگیری فیزیکی پیدا کرده است. دختر مقاومت می‌کند و رؤیابین گلوی او را فشار می‌دهد.

در صحنه‌ای دیگر، رؤیابین گروهی از مخترعان را می‌بیند که آینه‌های تیره‌ای اختراع کرده‌اند. این آینه‌ها تنها بخشی از حقیقت را نشان می‌دهند. رؤیابین در یکی از آن‌ها تصویری دیومانند می‌بیند که به بیماری سختی مبتلاست.

او می‌خواهد آنچه را در آینه دیده انکار کند؛ اما زنی که در کنارش قرار دارد نیز همان تصویر را می‌بیند و به این ترتیب، امکان انکار حقیقت از او گرفته می‌شود. در صحنهٔ پایانی، همان کودکِ ابتدای رؤیا را در حال بازی با هم‌سالانش می‌بیند. کودک در عین حال فرزند هم دارد. رؤیابین از این بابت برای او ناراحت است؛ زیرا تصور می‌کند کودک از همین سن کم تا پایان عمر ناچار خواهد بود مسئولیت بچه‌داری را بر عهده بگیرد کودک؛ بخش آزاد و سرکش روان در این رؤیا، بدن سرکش و خام در قالب کودکی آزاد ظاهر می‌شود؛ کودکی که می‌خواهد بازی کند، خوش بگذراند و آزاد باشد. در تداعی‌های جلسه، تاب و بازی با میل به تفریح و رهایی پیوند پیدا می‌کنند. تن در اینجا دیگر نه به مثابه گوساله زرین یا کودک هنوز به دنیا نیامده، بلکه به مثابه نیرویی سرکش و آزاد ظاهر می‌شود. شبیه به کودکی که می‌خواهد بدون هیچ محدودیتی زندگی کند.

البته در اینجا کودک با کودکِ رؤیای دوم نیز ارتباط پیدا می‌کند؛ همان کودکی که در آن رؤیا هنوز به دنیا نیامده و رؤیابین برای آمدنش فریاد می‌زند. در هر دو رؤیا، کودک به امکان خلق و زایش اشاره دارد، اما در رؤیای سوم این امکان در قالب کودکی حاضر و سرزنده ظاهر می‌شود.

پایان آزادی بی‌حدومرز

در تداعی‌های جلسه، مرگ، جنازه، سقوط و کشته شدن به دال اختگی نیز پیوند می‌خورند. در خوانش روان‌کاوانهٔ مطرح‌شده در جلسه، ورود پدر به رابطهٔ مادر و کودک را می‌توان در چارچوب مثلث ادیپی بررسی کرد؛ ورود عاملی که کودک را از رابطهٔ دوتاییِ اولیه جدا می‌کند و با قانون و محدودیت روبه‌رو می‌سازددر این معنا، پدر فقط شخص پدر واقعی نیست؛ می‌تواند نمایندهٔ هر عامل بیرونی باشد که به رابطهٔ اولیه وارد می‌شود، حد می‌گذارد و کودک را با فقدان و محدودیت مواجه می‌کند.

در این چارچوب، مسئله فقط از دست رفتن آزادی کودک نیست؛ مسئله این است که آیا فرد می‌تواند پس از مواجهه با قانون و محدودیت، امکان خلق را دوباره به دست آورد؟

آینه‌های تیره؛ دیدن بخشی از حقیقت

آینه‌های تیره در رؤیای سوم، چیزی را نشان می‌دهند که پیش‌تر دیده نشده یا امکان دیدنش وجود نداشته است. این آینه‌ها تمام حقیقت را بازنمایی نمی‌کنند؛ تنها بخشی از آن را آشکار می‌سازند. رؤیابین در آینه، تصویری دیومانند و بیمار می‌بیند، اما در ابتدا می‌خواهد آن را انکار کند. حضور زن دیگری که همان تصویر را می‌بیند، امکان انکار را از او می‌گیرد. در جریان تداعی‌های جلسه، واژه‌هایی مانند دیو، شرک و ایدز نیز وارد زنجیرهٔ دلالتی می‌شوند. این واژه‌ها در کنار تصویر بیماری و آلودگی قرار می‌گیرند و پرسشی مهم را پیش می‌کشند: چرا بخشی از وجود که در جایگاه قانون‌گذار قرار می‌گیرد، در ذهن رؤیابین به شکل چیزی دیومانند، آلوده‌کننده یا بیمار ظاهر می‌شود؟ و چرا آینه، فقط بخشی از حقیقت را آشکار می‌کند؟ در جلسه این احتمال مطرح می‌شود که بخش قانون‌گذار روان ــ همان بخشی که می‌تواند «نه» بگوید، حد بگذارد و نظمی ایجاد کند ــ برای رؤیابین چنان دردناک یا ناخوشایند باشد که به شکل دیو یا بیماری تجربه شود. در این صورت، مسئله فقط سرکوب کودک آزاد به‌وسیلهٔ قانون نیست. شاید خودِ بخش قانون‌گذار نیز به‌دلیل تجربه‌های پیشین، به‌صورت چیزی ترسناک و آلوده‌کننده بازنمایی شده باشد. این احتمال مطرح می‌شود که تجربه‌ای دردناک در پس این تصویر قرار داشته باشد و رؤیا آن را دوباره به سطح آورده باشد.

در اینجا پرسشی که در جلسه مطرح می‌شود اهمیت پیدا می‌کند:

چرا فردی که در جایگاه قانون قرار می‌گیرد، برای رؤیابین تا این اندازه آلوده‌کننده، بیمار یا زشت به نظر می‌رسد؟ آیا تجربه‌های پیشین می‌توانند در شکل‌گیری چنین تصویری نقش داشته باشند؟

این پرسش همچنان باز می‌ماند و نیازمند تداعی‌ها و گفت‌وگوهای بیشتری است.

خلق؛ راهی برای خروج از چرخهٔ تکرار

در صحنهٔ پایانی رؤیای سوم، کودک بار دیگر ظاهر می‌شود؛ اما این بار در حال بازی با هم‌سالانش است و در عین حال فرزند دارد. رؤیابین از این وضعیت ناراحت است، زیرا کودک از همان ابتدا وارد چرخه‌ای از مسئولیت و بچه‌داری شده است. در این تصویر، دو وضعیت در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند: کودکِ آزاد و بازیگوش، و کودکی که زودتر از موعد وارد مسئولیت‌های بزرگسالانه شده است. در تداعی‌های جلسه، واژه‌های مادر، ماما، اختراع، زایش و تولید به یکدیگر پیوند می‌خورند. ماما کسی است که در زایش نقش دارد؛ اختراع نیز به تولید و خلق چیزی تازه اشاره می‌کند. در اینجا بار دیگر هنر و آفرینش به‌عنوان امکان میانجی‌گری مطرح می‌شوند؛ امکانی که می‌تواند میان کودک آزاد و قانون، میان تن و کلام، رابطه‌ای تازه برقرار کند.

از سه رؤیا تا یک پرسش مشترک: چگونه تن می‌تواند سخن بگوید؟

اگر سه رؤیا را در کنار یکدیگر قرار دهیم، می‌توان سه صورت متفاوت از مواجهه با تن را در آن‌ها تشخیص داد.

در رؤیای اول، بدن پنهان شده و از نمایش خود امتناع می‌کند. بدن در برابر خواست دیگری مقاومت می‌کند و سرانجام به آب پناه می‌برد؛ فضایی بی‌کرانه که از نظم تثبیت‌شده فاصله دارد. در رؤیای دوم، بدن به شکل جنازه ظاهر می‌شود؛ گویی بخشی از امکان زندگی و زایش پیش از آنکه فرصت تحقق پیدا کند، خاموش شده است. بااین‌حال، فریاد «من هنوز بچه ندارم» نشان می‌دهد که امکان خلق هنوز به پایان نرسیده است. در رؤیای سوم، بدن در قالب کودکی سرکش و آزاد حضور دارد؛ کودکی که میل به بازی و رهایی دارد، اما با قانون و محدودیت مواجه می‌شود. در همین رؤیا، آینه‌هایی ظاهر می‌شوند که بخشی از حقیقت را نشان می‌دهند؛ حقیقتی که رؤیابین ابتدا می‌خواهد انکار کند.

این سه وضعیت را می‌توان در امتداد یک پرسش مشترک خواند:

بدن چگونه می‌تواند حضور پیدا کند و سخن بگوید، بی‌آنکه در نظم بیرونی سرکوب شود یا در سرکشی بی‌حدومرز از امکان ارتباط با دیگری محروم بماند؟ در هر سه رؤیا، مسئلهٔ خلق و زایش نیز به شکلی حضور دارد. کودکِ هنوز به دنیا نیامده، کودکِ آزاد و بازیگوش، و کودکِ گرفتار مسئولیت، همگی می‌توانند در زنجیرهٔ تداعی‌ها به امکان تولید و آفرینش اشاره کنند. . در جلسه، این ایده در قالب تصویر یک خانوادهٔ تازه نیز مطرح می‌شود؛ خانواده‌ای که این بار نه لزوماً در جهان بیرونی، بلکه در درون روان شکل می‌گیرد. گویی بخش‌های جداافتادهٔ روان ــ کودک، مادر و پدر ــ باید بتوانند دوباره با یکدیگر ارتباط برقرار کنند تا چیزی تازه خلق شود. از این منظر، ازدواج نیز می‌تواند در سطحی نمادین به معنای پیوند دوبارهٔ این بخش‌ها باشد؛ حرکتی از یک ازدواج خیالی به سوی پیوندی واقعی‌تر در درون روان. شاید بتوان گفت آنچه در هر سه رؤیا جست‌وجو می‌شود، نه بازگشت به بدنی کاملاً آزاد و رها از هرگونه محدودیت است و نه تسلیم کامل در برابر کلام و قانون. مسئله یافتن شکلی از ارتباط است که در آن، تن بتواند سخن بگوید و کلام نیز به جای خاموش کردن تن، امکان بیان آن را فراهم کند.

در این میان، هنر می‌تواند جایگاهی ویژه داشته باشد. هنر نه بدن را به‌طور کامل در اختیار نظم کلامی قرار می‌دهد و نه آن را در خامی و بی‌واسطگی رها می‌کند. هنر می‌تواند تجربهٔ تن را به شکلی نمادین بازنمایی کند؛ شکلی که امکان دیدن، شنیدن و اندیشیدن دربارهٔ آن را فراهم می‌آورد.

هنر شاید همان فضای میانی باشد؛ جایی که تن می‌تواند به کلام نزدیک شود، بی‌آنکه در آن محو شود.

این نوشته بازخوانی و صورت‌بندی تحلیلی سه رؤیا و تداعی‌های شکل‌گرفته در یک جلسهٔ گروهی است. پیوندهایی که میان تصاویر رؤیا و مفاهیم روان‌کاوانه برقرار شده‌اند، پیشنهادهایی برای اندیشیدن‌اند، نه معانی قطعی یا تفسیرهای نهایی. در کار با رؤیا، زنجیرهٔ تداعی‌های خود رؤیابین و امکان بازگشت دوباره به تصاویر و واژه‌ها اهمیت اساسی دارند. ازاین‌رو، پرسش‌هایی که در این متن مطرح شده‌اند، بخشی از فرایند گشودهٔ فهم رؤیا هستند..